Blogiau

Blog gwirfoddolwr Caerfai: Eirlys Happs

Blog gwirfoddolwr Caerfai: Eirlys Happs

Cloddio yng Nghaerfai 2022

Helo, fy enw i yw Eirlys Happs, rwy'n 19 oed. Rydw i’n dod o Gaerfyrddin yn ne Cymru. Mae archaeoleg yn bwysig iawn i mi.

 

Ar ôl gorffen yn y coleg a phenderfynu peidio â mynd i'r brifysgol eto, syrthiais i rigol y mae llawer o bobl yn gyfarwydd ag ef. Yn ystod y cyfnod yma dechreuais ailgynnau fy nghariad at y Gymraeg ac roeddwn i’n colli ei siarad mor aml ag yr oeddwn yn arfer. Fe es i i ysgol gynradd Gymraeg iaith gyntaf er fy mod i wedi fy magu, tan hynny, yn Saesneg yn unig. 

A young person standing in a trench, wearing a red shirt and white t-shirt, holding a trowel and hand shovel, with the sea and coast behind them.
Eirlys gyda thrywel a rhaw llaw – yn barod i gloddio!

Cyn hyn, doeddwn i ddim wedi ymddiddori mewn hanes mewn gwirionedd, a doeddwn i erioed wedi ystyried archaeoleg y tu hwnt i ambell bennod o Time Team. Er hynny, fe arweiniodd hyn at y dyhead wnaeth fy arwain i i gloddio yng Nghaerfai eleni. Rydw i wrth fy modd â diwylliannau, ieithoedd ac arddulliau celf Celtaidd ymhlith sawl agwedd ar hanes. 

Rydw i wrth fy modd â diwylliannau, ieithoedd ac arddulliau celf Celtaidd ymhlith sawl agwedd ar hanes.

Ar fy niwrnod cyntaf fe wnes i gloddio yn ffos y rhagfur, croestoriad dwfn o'r ffos.

Rhan o bedwar clawdd uchel, a fyddai, yn wreiddiol, wedi bod nid yn unig yn fwy ond yn grandiach.

Mae'n debyg bod y gwrthgloddiau godidog wedi cael eu defnyddio i atal ymosodiad ac i bwysleisio cyfoeth neu hyd yn oed ba mor grefyddol oedd yr ardal a'i thrigolion.

A trench with several people working in it, on a green grassy headland with the blue sea behind
Y brif ffos ar ddiwrnod heulog – yn fwrlwm o weithgarwch!

Roeddwn i wrth fy modd yn cael siarad ag ymwelwyr a mentrwr arall oedd yn cael ei gyllido gan CHERISH yn y Gymraeg. Gall safleoedd fel hyn wneud i lawer deimlo'n agos iawn at eu cyndeidiau, Cymraeg, Saesneg neu fel arall. 

Gall safleoedd fel hyn wneud i lawer deimlo'n agos iawn at eu cyndeidiau, Cymraeg, Saesneg neu fel arall. 

Drwy gydol yr wythnos fe fûm i’n gweithio mewn llawer o ardaloedd eraill, ond yn fwyaf nodedig i fy nghyhyrau poenus, yn ôl-lenwi ffos 5. Cyn hir roeddwn i’n ôl yn ffos y rhagfur am fy nau ddiwrnod olaf o lanhau a chynllunio.

Roedd y cynllunio, y broses o gofnodi manwl gywir yn y ffos, yn sgil hollol newydd i mi er fy mod i wedi ei weld yn cael ei wneud; gwaith cain oedd dirnad cyd-destunau (dyddodion pridd) ac wedyn mesur pob un. 

A close up shot of a deep archaeological trench through a rampart
Ffos y rhagfur (gyda Puffty yn ymchwilio)

Er fy mod i’n drist i adael y safle yma, fe wnes i elwa cymaint o fy wythnos yng Nghaerfai, ac rydw i'n cyfaddef na fyddwn i byth wedi gallu bod yn bresennol heb gyllid CHERISH. 

Rydw i'n hynod ddiolchgar i bawb yn CHERISH a roddodd sgwrs hyfryd a'r cyfle gwerthfawr yma; pawb yn Dig Ventures am greu amgylchedd croesawgar, cynhwysol ac addysgiadol; ac yn olaf ond yn sicr nid y lleiaf, i fyfyrwyr Prifysgol Caerdydd oedd yn gyson garedig a doniol er gwaethaf eu gwaith caled. 

A young person in a red shirt holding a toy puffin on a hand shovel
Eirlys a Puffty yn ffos Caerfai
Read More →

Newyddion, Newyddion Prosiect

Estynnwch am eich esgidiau cryf, byddwch yn barod am antur … a dechreuwch gloddio!

Estynnwch am eich esgidiau cryf, byddwch yn barod am antur … a dechreuwch gloddio!

Ydych chi wedi bod eisiau cymryd rhan mewn cloddio archaeolegol erioed? Dod o hyd i drysor wedi’i gladdu a dysgu am y gorffennol….

Yn dilyn llwyddiant cloddio cymunedol CHERISH yng Nghaer Bentir Caerfai ger Tyddewi yn Sir Benfro y llynedd, mae’r tîm wedi cyffroi am gynnig cyfle arall i ymchwilio i’r safle.

Rhwng Medi’r 3yddydd - 18fed 2022, mae DigVentures yn trefnu ail dymor o gloddio yng Nghaerfai. Bydd yr ysgol faes yn addysgu sgiliau cloddio, sut i ddod o hyd i nodweddion archaeolegol ac ymchwilio i effeithiau newid yn yr hinsawdd.  

Mae prosiect CHERISH yn cynnig 4 lle wedi’u cyllido i fyfyrwyr 17+ oed sydd â diddordeb mewn dilyn gyrfa mewn archaeoleg neu bobl sy’n ddi-waith ar hyn o bryd ac yn chwilio am gyfleoedd hyfforddi. Mae pob lle yn werth £700 ac yn cyllido wythnos o gloddio. Ni allwn ddarparu llety ac yn ddelfrydol rhaid i’r ymgeiswyr fyw yn Sir Benfro hefyd.   

Os hoffech chi wneud cais, anfonwch baragraff byr [300 gair ar y mwyaf] ynghylch pam yr hoffech fynychu’r ysgol faes. Bydd gofyn i chi hefyd ysgrifennu blog a negeseuon ar gyfer cyfryngau cymdeithasol yn ystod eich cyfnod yn cloddio. Byddwch yn cael eich cefnogi gyda hyn gan dîm CHERISH.   

Gwaith Cloddio Caerfai Medi 2021 - montage o'r holl wirfoddolwyr a’r staff dan sylw

Mae manylion yr ysgol faes ar gael yma https://digventures.com/projects/caerfai/

Er gwybodaeth:

Dig Ventures yw Ysgol Faes Achrededig gyntaf Sefydliad Siartredig yr Archaeolegwyr gyda chwricwlwm ysgol faes pwrpasol a strwythuredig i hyfforddi gwirfoddolwyr ym mhob agwedd ar y broses gloddio a chefnogi’r Pasbort Sgiliau Archaeoleg.

Anfonwch eich cais ar e-bost i cherish@cbhc.gov.uk gan gofio cynnwys eich enw, cyfeiriad a nodi ai myfyriwr neu berson di-waith ydych chi ar hyn o bryd. Dyddiad cau ar gyfer ceisiadau - Dydd Gwener 5 Awst

 

Byddem wrth ein bodd yn eich gweld chi ar y safle!  

Map Lleoliad

Read More →

Newyddion

TEITHIAU CERDDED A DIGWYDDIADAU TREFTADAETH HINSAWDD CHERISH

Read More →

Blogiau, Newyddion Prosiect

Llongddrylliad ‘The Albion’

Llongddrylliad ‘The Albion’

Roedd ‘Fyddet ti’n hoffi treulio’r diwrnod gyda ni ar y traeth ym Marloes, yn arolygu llongddrylliad yr Albion?’ yn wahoddiad na allwn i ei wrthod. Fis wedi i mi gael fy mhenodi i fy rôl newydd fel Rheolwr Cysylltiadau Cyhoeddus a Marchnata gyda phrosiect CHERISH, dyma gyfle euraidd i weld y tîm ar waith yn y maes, yn gwneud yr hyn maent yn ei wneud orau. 

Felly i ffwrdd â ni – tîm o 6 o faes parcio Marloes yn Sir Benfro, yn rhannu’r offer rhwng pawb ac yn anelu am yr arfordir. Fe wnaethon ni gerdded drwy gae o ddefaid syn, at Lwybr yr Arfordir, a chyfle i ryfeddu at rai o olygfeydd mwyaf godidog Sir Benfro. Fe wnaeth yr haul ymddangosiad prin ar gyfer dechrau mis Chwefror hefyd ac roedd yn teimlo'n dda cael bod allan yn yr awyr agored.

Roedd y stop cyntaf ar ben y clogwyn gyferbyn ag Ynys Gateholm – traeth Marloes i’r chwith ac i’r dde, ein cyrchfan, Traeth Albion, sydd wedi’i enwi ar ôl y llongddrylliad yr oeddem ar fin ymweld ag ef a’i arolygu. Ar ôl tynnu lluniau wrth gwrs, dyma droi yn syth at y gwaith. Mewn llecyn ansicr, yn uchel uwchben y tonnau, dechreuodd Louise Barker, uwch ymchwilydd archaeolegol gyda phrosiect CHERISH, ddrilio twll bach yn y graig.  

Yr archaeolegydd Louise Barker yn drilio i wyneb y graig yn uchel uwchben y tonnau
Yr archaeolegydd Louise Barker yn drilio i wyneb y graig yn uchel uwchben y tonnau

“Mae hwn yn rhan bwysig o’n prosiect ni” eglurodd, “gosod marcwyr arolygu ar ein safleoedd ni, er mwyn gwella’r monitro arfordirol yn y dyfodol. Bydd y marcwyr yma’n ei gwneud yn haws i arolygwyr ddychwelyd ac ailadrodd arolwg gan eu galluogi i fonitro newid yn fanwl gywir o fewn ychydig gentimetrau.” 

Gyda’r marciwr metel bach yn ei le, roedd yn ddringfa serth i lawr i’r traeth, gyda chlogfeini mawr wedi’u gorchuddio gan wymon yn darparu her ychwanegol cyn i ni gyd gyrraedd y tywod o’r diwedd. Roedd y diwrnod wedi cael ei ddewis oherwydd ei lanw arbennig o isel ac roedd y tonnau eisoes yn cilio. Roedd yr archaeolegwyr morwrol Julian Whitewright a Jack Pink, sydd hefyd yn geoffisegydd, eisoes yn brasgamu ar hyd y traeth, yn marcio gridiau ar gyfer yr arolwg. 

“Does neb yn gwybod faint o’r llongddrylliad sydd wedi goroesi a faint o falurion sydd wedi’u gwasgaru ar draws y traeth. Fe ddylai'r arolwg geoffiseg yma ddatgelu maint y llongddrylliad” esboniodd Julian. 

Yr Archaeolegydd Morwrol Jack Pink gyda'r magnetomedr, Toby Driver yn paratoi i hedfan y drôn
Yr Archaeolegydd Morwrol Jack Pink gyda'r magnetomedr, Toby Driver yn paratoi i hedfan y drôn

Roeddem yn gallu gweld rhan o'r llong eisoes - polyn haearn mawr i'w weld uwchben y tonnau. Stemar oedd yr Albion, yn teithio rhwng Dulyn a Bryste ym mis Mai 1837, yn cario cargo o 50 o deithwyr, tua 400 o foch [mae’r nifer yn amrywio yn ôl wrth bwy rydych chi’n gofyn!] ac ychydig o geffylau. Roedd Capten Bailey wedi addo taith gyflym i’w deithwyr ac wedi gwneud y penderfyniad mentrus i hwylio drwy Swnt Jac yn lle’r llwybr arferol o amgylch cefn Ynys Sgogwm. Mae'r straeon yn amrywio, ond tarodd y llong graig a dechreuodd gymryd dŵr ar ei bwrdd, gan orfodi'r capten i wneud y penderfyniad i lywio’r llong i'r tir. Tarodd draeth Marloes tua 5pm.

Fe oroesodd pawb, er na lwyddodd y moch i gyd i gyrraedd pen y clogwyn yn ddiogel – fel golygfa o’r ffilm ‘Whisky Galore!’, mae adroddiadau ei bod yn flwyddyn dda am gig moch yn ardal Marloes! 

Crancsiafft yr Albion i'w weld uwchben y tonnau
Crancsiafft yr Albion i'w weld uwchben y tonnau

Heddiw, mae gweddillion yr Albion yn cynnwys ffrâm haearn yr olwyn rodli, y plymiwr o'r pwmp gwactod, gwialen piston a llawer mwy, yn gorwedd o dan y tywod. Roedd y stemar tua 160 troedfedd o hyd yn wreiddiol – tua hyd 3 cherbyd rheilffordd, a byddai wedi chwyldroi teithio rhwng Iwerddon a thir mawr y DU – gan leihau’r amser i daith 20 awr. 

“Mae’n lleoliad anodd ei gyrraedd ond mae’n werth yr ymdrech oherwydd dyma un o’r llongddrylliadau stemar cynharaf yn y DU” meddai Julian, “hyd y gwyddom, dyma un o’r arolygon geoffisegol cyntaf o longddrylliad ar draeth yng Nghymru. Drwy fapio'r safle, gallwn ddeall mwy am y llong a beth ddigwyddodd iddi. Mae ychydig fel jig-so ond dydych chi ddim yn gallu gweld yr holl ddarnau ac maen nhw’r ffordd anghywir!”

Piston o un o bympiau gwactod y llong
Piston o un o bympiau gwactod y llong

Roedd Dr Toby Driver yn brysur ar y traeth hefyd, yn paratoi i hedfan drôn uwchben safle’r llongddrylliad. Byddai hyn yn darparu gwybodaeth hanfodol am faint y safle. 

“Mae tua 6000 o longddrylliadau wedi’u gwasgaru o amgylch arfordir Cymru – ond dim ond 6 ohonyn nhw sy’n llongddrylliadau gwarchodedig. Dyma un o amcanion prosiect CHERISH – argymell mwy o’r safleoedd hyn i’w dynodi’n henebion gwarchodedig oherwydd eu bod yn rhan mor bwysig o’n treftadaeth arfordirol.”

Chris Jessop a Lousie Barker ar safle'r llongddrylliad
Chris Jessop a Lousie Barker ar safle'r llongddrylliad

Wrth i’r llanw fynd allan, roedd mwy o’r llongddrylliad yn dod i’r golwg – nes bod modd gweld y crancsiafft i gyd a’r ffrâm a fyddai wedi bod yn gartref i injan y llong. Daeth y cynghorydd cymuned lleol i ymuno â ni, gŵr sydd â diddordeb mawr yn yr Albion, Chris Jessop, sydd wedi treulio oriau lawer yn astudio’r llongddrylliad a’i hanes. Roedd Chris yn beiriannydd drwy hyfforddiant ac mae'n disgrifio ei hun fel archwiliwr traethau brwd. 

“Mae darnau o’r llongddrylliad yn dal i ddod i’r lan – ac mae pren o’r llong ar y traeth o hyd. Pan fydd llanw arbennig o isel, rydw i’n dod i lawr yma i dynnu mwy o luniau. Drwy ein hymchwil ni, rydyn ni hefyd wedi darganfod replica gweithredol o'r llong yn Sweden sydd â'r un injan â'r Albion hyd yn oed. Mae hefyd fodel o’r Albion yn yr Amgueddfa Wyddoniaeth yn Llundain, yr hyn y bydden nhw wedi’i alw’n ‘fodel ystafell fwrdd’ i ddangos i fuddsoddwyr sut yn union y byddai’r llong yn cael ei hadeiladu.”

Lousie Barker a Hannah Genders Boyd yn y safle arolygu uwchben Traeth Albion
Lousie Barker a Hannah Genders Boyd yn y safle arolygu uwchben Traeth Albion

Hwn hefyd oedd yr ymweliad cyntaf â safle llongddrylliad ar gyfer aelod newydd arall o dîm CHERISH. Dechreuodd yr archaeolegydd Hannah Genders Boyd yr un pryd â mi, ond yn gweithio fel dadansoddwr data gyda CHERISH, gan ddod i Gymru o Brifysgol Caeredin lle bu’n gweithio fel cynorthwy-ydd ymchwil.     

“Mae hwn yn gyfle gwych i weld treftadaeth hinsawdd ar waith – drwy gynnal arolwg o’r safle yma, fe allwn ni godi proffil y llongddrylliad a’r gobaith yw cael cydnabyddiaeth o’i bwysigrwydd cenedlaethol. Mae’r llongddrylliad yn erydu yn yr holl ddŵr hallt, felly mae’n ras yn erbyn amser i fonitro’r safle. Mae heddiw yn bendant yn un o’r dyddiau ‘Rydw i wrth fy modd yn fy swydd’!”  

Roedd yn ras yn erbyn y llanw i gwblhau'r holl waith arolygu. Roedd Jack Pink o Brifysgol Southampton yn cyflymu pethau, yn brasgamu ar draws y traeth yn ‘gwisgo’ magnetomedr – ffrâm siâp pyst rygbi, y cit geoffiseg ar gyfer cofnodi nodweddion archaeolegol o dan y tywod.

“Mae hyn yn cŵl iawn. Rydw i bob amser yn mynd yn nerfus pan fydd llawer o fetel ar safle, ond rydyn ni wedi gorchuddio ardal dda heddiw. Rydyn ni wedi gorfod rasio yn erbyn un o’r rasys llanwol cyflymaf yn y byd, ond rydw i’n falch o ddweud bod fy nhraed i dal yn sych!”

Llongddrylliad yr Albion ar lanw isel
Llongddrylliad yr Albion ar lanw isel

Gyda’r llanw’n troi a’r tonnau’n dechrau gorchuddio’r llongddrylliad a’i holl gyfrinachau eto, roedd yn amser troi am adref dros y clogfeini ac i fyny’r llwybr serth i ben y clogwyn. Roedd yr haul i’w weld o hyd, yn disgleirio ar y dŵr. Cwblhawyd diwrnod da o waith maes, gyda’r canlyniadau eto i ddod. 

Trysor wedi’i gladdu ar draeth yng Nghymru – sy’n dal i ddatgelu ei hanes 185 mlynedd ar ôl cyrraedd ei orffwysfan terfynol yn Sir Benfro.      

Map Lleoliad

Read More →
cyCY